Nowe, przekrojowe badanie z regionów Santarém i Paragominas w brazylijskim stanie Pará dowodzi, że najefektywniejszym wydatkiem na ochronę przyrody w Amazonii jest zapobieganie uszkodzeniom istniejących lasów — zwłaszcza pożarom i selektywnemu wyrębowi — a nie wyłączne finansowanie odtwarzania zalesionych obszarów.
Co dokładnie zbadano i jak
Międzynarodowy zespół naukowców z Wielkiej Brytanii, Brazylii, Szwecji i Australii przeprowadził pierwsze systematyczne porównanie kosztów i efektów trzech głównych strategii: zapobiegania wycince i degradacji istniejących lasów (redukcja zakłóceń), przywracania zalesienia na gruntach rolniczych oraz kombinacji obu podejść. Analiza objęła ponad 3 miliony hektarów w Santarém i Paragominas w latach 2010–2020.
Badacze połączyli wysokorozdzielcze zdjęcia satelitarne z rozległymi pomiarami terenowymi: 381 transektów konsultowanych w 38 zlewniach oraz analizami 499 gospodarstw wiejskich. Do oceny wpływu na ekosystem wykorzystano modele dystrybucji 160 gatunków ptaków i 426 gatunków drzew. Na podstawie obserwowanych zmian użytkowania terenu zbudowano kontrfaktyczne scenariusze alternatywnego przebiegu zdarzeń, co pozwoliło szacować, jakie korzyści dla bioróżnorodności i magazynowania węgla przyniosłyby różne interwencje. Równolegle obliczono koszty każdej strategii, by ocenić ich opłacalność.
Główne wnioski — ochrona stojących lasów przynosi największe korzyści
Najważniejszym wynikiem jest to, że działania ograniczające zakłócenia wewnątrz istniejących lasów (zwłaszcza pożary i selektywny wyrąb) dostarczały największych, relatywnie tanich zysków dla bioróżnorodności. W kontekście magazynowania węgla zapobieganie degradacji było niemal tak samo istotne jak zapobieganie całkowitej deforestacji.
Jak podkreślają autorzy, priorytetowe znaczenie ma ochrona lasów, które jeszcze stoją: jak stwierdził główny autor badania, Dr. Leonardo Miranda, „we should begin by prioritizing the forests we have left” (źródło).
Restoracja ważna, ale kosztowna i podatna na ryzyko
Restauracja leśna na gruntach rolniczych okazała się korzystna jedynie w krajobrazach, gdzie pierwotny las został wcześniej znacznie utracony. Jednak jako samodzielna strategia przywracanie lasu było mniej efektywne w porównaniu do działań zapobiegających degradacji i jednocześnie najdroższym rozwiązaniem spośród analizowanych.
Badanie wskazuje, że inwestowanie wyłącznie w restytucję tam, gdzie inne obszary są nadal degradowane, przypomina wlewanie wody do „dziurawego wiadra” — zyski lokowane w nowych lasach są podważane, jeśli istniejące lasy są nadal niszczone lub degradują się.
Suma działań: kombinacja najlepsza, pojedyncze interwencje niewystarczające
Samodzielnie żadna z trzech analizowanych opcji nie odwróciła trendu utraty bioróżnorodności i węgla w całym obszarze badania. Zyski netto pojawiały się tylko wtedy, gdy wdrożono równocześnie działania zapobiegające deforestacji i ograniczające degradację. Kombinacja wszystkich trzech interwencji (ochrona, unikanie degradacji, restauracja) przynosiła największe skumulowane korzyści, zwłaszcza w perspektywie długoterminowej i pod rosnącym wpływem zmian klimatu.
Autorzy podkreślają, że w miarę nasilania się susz i ekstremów pogodowych — w tym roku związanych z wzmocnionym zjawiskiem El Niño — skuteczność programów odtwarzania będzie dodatkowo ograniczana przez ryzyko pożarów, które łatwiej rozprzestrzeniają się w zdegradowanych lub młodych drzewostanach.
Implikacje ekonomiczne i odpowiedzialność łańcuchów dostaw
Badanie zawierało analizę kosztów każdej strategii, co pozwoliło porównać nie tylko wpływ ekologiczny, lecz także opłacalność interwencji. Wynik: ograniczanie uszkodzeń lasów stojących daje największy „zwrot” na zainwestowany real — to kluczowa informacja dla rządów, organizacji pozarządowych i darczyńców planujących alokację środków na ochronę przyrody.
Autorzy wskazują również, że odpowiedzialność nie powinna spoczywać wyłącznie na państwie i organizacjach ekologicznych. Branże i rynki powiązane z produkcją surowców (np. soja, bydło) mają do odegrania istotną rolę w ograniczaniu zarówno wycinki, jak i degradacji pozostających lasów. Jak podkreślił współautor Dr. Toby Gardner, konieczne jest uwzględnianie wpływu łańcuchów dostaw na degradację, nie tylko na wycinkę (źródło).
Znaczenie wyników dla polityki i praktyki ochrony środowiska
Wyniki tego badania mają bezpośrednie przełożenie na strategie finansowania i planowania działań ochronnych. Polska i inne kraje inwestujące w mechanizmy kompensacyjne czy programy leśne na poziomie międzynarodowym powinny uwzględnić, że ochrona stojących lasów może być bardziej efektywną alokacją środków niż skupienie się wyłącznie na projektach odtwarzania. To także sygnał dla programów opartych na kompensowaniu emisji, że warto premiować działania redukujące degradację i ryzyko pożarowe.
Co to oznacza w praktyce
- Priorytet środków: inwestować najpierw w zapobieganie pożarom i kontrolę selektywnego wyrębu na zachowanych obszarach.
- Projekty łączone: łączyć ochronę istniejących lasów z celowaną restauracją tam, gdzie las jest już silnie zdegradowany.
- Zaangażowanie rynku: włączać odpowiedzialność łańcuchów dostaw (np. soja, bydło) w mechanizmy zmniejszania zarówno wycinki, jak i degradacji.
Źródło
Artykuł oparty na: „Protecting tropical forests is more cost-effective for biodiversity and climate than restoration”, Science, 17 września 2026; streszczenie na ScienceDaily: https://www.sciencedaily.com/releases/2026/09/260920222356.htm.
